موجب عقوبت است و يا قطع مطلقا حجت است و لو مصادف با واقع نباشد ؟ كه از اين تعبير به تجرى مىشود . در باب تجرى سه نظريه وجود دارد : 1 - مشهور فقهاء متقدم معتقد بودند كه تجرى همانند عصيان موجب عقوبت است . 2 - شيخ انصارى و پيروان ايشان معتقدند كه تجرى تنها قبح فاعلى دارد و نه قبح فعلى و عقاب هم دائر مدار قبح فعلى است پس تجرى عقاب‌آور نيست . 3 - جناب صاحب فصول در مسئله تفصيل داده يعنى فرموده : در پاره‌اى از موارد حق با مشهور است و تجرى عقاب‌آور است و در بعض موارد تجرى عقاب‌آور نيست . توضيح نظريه اوّل : مرحوم شيخ براى اثبات قول مشهور ابتدا چهار دليل اقامه مىكنند و آنگاه تمام اين‌ها را ردّ مىكنند : دليل اوّل مشهور اجماع است و آن اينكه : وقتى ما در مسائل فقه به جستجو مىپردازيم مشاهده مىكنيم كه در بعض موارد همهء فقها فتوا داده‌اند به اينكه فلان امر موجب عقوبت است درحالىكه آن موارد از مصاديق تجرى است از اين‌ها كشف مىكنيم كه تجرى عقاب‌آور است ما دو نمونه را مىآوريم : 1 - اگر شخص گمان داشت كه وقت نماز مضيق شده مع‌ذلك نمازش را تأخير انداخت ولى بعدا كشف خلاف شد يعنى معلوم شد كه در واقع وقت تنگ نبوده بلكه مثلا دو ساعت ديگر به غروب مانده در اين مسئله عده‌اى از فقهاء گفته‌اند چنين شخصى معصيت كار است بالاجماع . ان قلت : بحث ما در باب مخالفت با قطع است و مثالى كه شما آورديد از باب ظن است پس مثال اجنبى است و ربطى به ما نحن فيه ندارد .